Syarat sah nikah datang daripada dua tempat yang berlainan. Hukum Syarak menetapkan syarat bagi setiap rukun: lelaki, perempuan, wali, saksi dan sighah. Enakmen undang-undang keluarga Islam negeri pula menambah syarat pendaftaran: umur, kebenaran berkahwin, tempat akad. Kedua-duanya kena lepas.
Rukun ialah bahagian yang membentuk akad. Syarat ialah keadaan yang mesti dipenuhi supaya bahagian itu diterima. Bapa yang belum baligh tetap seorang bapa, tetapi dia bukan wali yang sah.
Syarat bagi pihak lelaki
Masjid Wilayah Persekutuan, di bawah Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan, menyenaraikan tujuh:
Islam
Bukan mahram dengan bakal isterinya
Bukan dalam ihram
Tertentu orangnya
Berkemampuan zahir dan batin
Tidak beristeri empat
Tidak dipaksa
Mahram bermaksud orang yang haram dikahwini kerana pertalian darah, pertalian kahwin atau susuan. Seksyen 9 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003 menyenaraikan pertalian itu satu per satu, termasuk larangan kerana sesusuan, yang ditakrifkan dalam enakmen sebagai penyusuan sekurang-kurangnya lima kali yang mengenyangkan dalam masa umur dua tahun ke bawah.
Syarat bagi pihak perempuan
Senarai daripada laman yang sama, enam syarat:
Islam
Bukan mahram dengan suaminya
Bukan dalam ihram
Tertentu orangnya
Bukan isteri orang
Bukan dalam iddah
"Bukan isteri orang" dan "bukan dalam iddah" ialah dua syarat yang paling kerap dibuktikan dengan kertas. Seksyen 14 Enakmen Selangor 2003 menghendaki seorang janda mengemukakan surat perakuan cerai yang sah, atau salinan diperakui catatan penceraiannya, atau perakuan Hakim Syarie bahawa dia memang seorang janda. Bagi seorang balu, surat perakuan kematian suami.
Syarat bagi wali
Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyenaraikan syarat wali dalam Irsyad Hukum Siri ke-408 (7 Februari 2020): Islam, seorang yang adil, baligh, berakal, tiada penyakit yang mencacatkan fikiran, tidak terhalang daripada menguruskan hartanya kerana boros, dan bukan dalam keadaan ihram haji atau umrah.
Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyebut empat keadaan yang mengharuskan wali hakim mengambil tempat: wali enggan tanpa sebab munasabah, tiada wali nasab, wali aqrab tidak cukup syarat menjadi wali dan tiada wali ab'ad, atau wali aqrab berada lebih dua marhalah jauhnya atau sedang berihram.
Dua keadaan terakhir itu tidak sama, dan bezanya penting. Kalau wali aqrab tidak cukup syarat, hak itu turun kepada wali ab'ad, dan wali hakim hanya masuk apabila tiada wali ab'ad. Tetapi kalau wali aqrab berada lebih dua marhalah jauhnya atau sedang berihram, hak perwaliannya kekal padanya dan tidak berpindah kepada wali ab'ad, jadi wali hakim yang mengambil tempatnya. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan memetik al-Muhazzab bagi kedudukan kedua itu.
Di Selangor, laluan itu melalui Hakim Syarie. Seksyen 13 Enakmen Selangor 2003 memberi Hakim Syarie kuasa memberi persetujuan supaya perkahwinan diakadnikahkan oleh wali Raja, selepas penyiasatan wajar di hadapan semua pihak berkenaan.
Syarat bagi saksi
Senarai rukun Masjid Wilayah Persekutuan menyebut dua orang saksi, dan menyatakan lelaki. Enakmen negeri menambah satu perkara yang praktikal: seksyen 22(2) Enakmen Selangor 2003 dan seksyen 22 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Pulau Pinang) 2004 kedua-duanya menghendaki catatan dalam Daftar Perkahwinan diakusaksi oleh dua orang saksi selain daripada Pendaftar, yang hadir semasa akad.
Kami tidak menemui senarai syarat saksi yang diterbitkan sebagai satu senarai rasmi oleh jabatan yang sama, jadi kami tidak menyalin satu daripada tempat lain. Tanya Pejabat Agama Daerah anda semasa borang dihantar. Merekalah yang menerima atau menolak nama saksi anda.
Di Pulau Pinang, borang permohonan itu sendiri memerlukan pengesahan dan cap rasmi dua orang saksi, dan e-Munakahat menetapkan siapa: Ahli Jawatankuasa Qaryah atau Pegawai Masjid; Pegawai Hal Ehwal Islam JHEAIPP bagi Saudara Kita; Pegawai KAGAT atau BAKA bagi anggota tentera dan polis; Pegawai kedutaan bagi bukan warganegara. Saksi borang dan saksi akad ialah dua peranan berbeza.
Syarat bagi sighah
Sighah ialah ijab daripada wali dan qabul daripada pihak lelaki. Ia rukun yang kelima dan lafaznya yang menutup akad.
Syarat yang enakmen negeri tambah
Rukun cukup belum tentu boleh didaftarkan.
Umur
Di Selangor, umurnya lapan belas tahun bagi kedua-dua pihak.
Teks asal seksyen 8, seperti diwartakan pada 27 Julai 2003, menetapkan lelaki lapan belas tahun dan perempuan enam belas tahun. Seksyen 2 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) (Pindaan) 2018 (Enakmen A56) menggantikan perkataan itu dengan "jika lelaki atau perempuan itu berumur kurang daripada lapan belas tahun". Sultan menetapkan 18 Mac 2019 sebagai tarikh pindaan itu mula berkuat kuasa, melalui Sel. P.U. 11 dalam Warta Kerajaan Negeri Selangor, Jil. 72 No. 7, 1 April 2019.
Pindaan yang sama memasukkan seksyen 8a: permohonan untuk berkahwin bagi lelaki atau perempuan bawah lapan belas tahun dimulakan dengan notis permohonan kepada Mahkamah melalui ibu, bapa atau penjaga, berserta afidavit.
Perhatikan bahawa ini kedudukan Selangor sahaja. Setiap negeri menetapkan umurnya sendiri, dan kebanyakan negeri masih mengekalkan enam belas tahun bagi pihak perempuan.
Di Pulau Pinang, e-Munakahat menyatakan pemohon lelaki sekurang-kurangnya 18 tahun dan pemohon perempuan 16 tahun, dan yang di bawah umur itu perlu mendapatkan Surat Rujukan daripada Pejabat Agama Daerah untuk proses kebenaran daripada Mahkamah Syariah. Disemak 24 Ogos 2026.
Persetujuan
Seksyen 13 Enakmen Selangor 2003: perkahwinan tidak diakui dan tidak boleh didaftarkan melainkan kedua-dua pihak bersetuju, dan wali pihak perempuan bersetuju mengikut Hukum Syarak, atau Hakim Syarie bersetuju kepada wali Raja mengakadnikahkannya.
Kebenaran berkahwin
Seksyen 19: tiada perkahwinan boleh diakadnikahkan melainkan kebenaran berkahwin telah diberi oleh Pendaftar di bawah seksyen 17, atau oleh Hakim Syarie di bawah seksyen 18, atau oleh pihak berkuasa yang hak bagi negeri tempat perempuan itu bermastautin.
Tempat akad
Seksyen 20(1): tiada perkahwinan boleh diakadnikahkan kecuali dalam kariah masjid tempat pihak perempuan bermastautin, melainkan Pendaftar atau Hakim Syarie membenarkan tempat lain.
Sijil kursus dan saringan HIV
Kedua-duanya dokumen wajib dalam senarai semak permohonan. Pulau Pinang menetapkan ujian saringan HIV hanya di Klinik Kesihatan Kerajaan, percuma, dan sah laku enam bulan. Lebih lanjut dalam kursus kahwin.
Sah di sisi syarak, tetapi tidak berdaftar
Jabatan Mufti Pulau Pinang, menjawab dalam sistem eKemusykilan mereka, menyatakan perkahwinan yang sah di sisi syarak kerana memenuhi rukun tetapi tidak didaftarkan di Malaysia adalah sah dari sudut agama, tetapi tidak sah dari sudut perundangan dan pentadbiran selagi ia tidak disahkan oleh Mahkamah Syariah. Jabatan yang sama menyebut kegagalan mendaftar melanggar peraturan pemerintah dan boleh dikenakan denda atau penjara, dan pengesahan itu memerlukan permohonan isbat nikah di Mahkamah Syariah.
Enakmen menulis perkara yang sama dari sudut pentadbiran. Seksyen 12(1) Enakmen Selangor 2003: perkahwinan yang bersalahan dengan Enakmen tidak boleh didaftarkan. Seksyen 12(2) memberi jalan keluar: perkahwinan yang diupacarakan berlawanan dengan Bahagian itu tetapi sebaliknya sah mengikut Hukum Syarak boleh didaftarkan dengan perintah daripada Mahkamah.
Jadi pintunya ada, dan ia melalui mahkamah.
Soalan lazim
Apa beza rukun nikah dengan syarat sah nikah?
Rukun ialah bahagian yang membentuk akad, iaitu lelaki, perempuan, wali, saksi dan sighah. Syarat pula keadaan yang mesti dipenuhi supaya bahagian itu diterima. Contoh yang paling mudah difahami ada dalam artikel ini sendiri: bapa yang belum baligh tetap seorang bapa, tetapi dia bukan wali yang sah.
Berapa umur minimum untuk berkahwin di Selangor?
Lapan belas tahun bagi kedua-dua pihak. Teks asal seksyen 8 Enakmen Selangor 2003 menetapkan lelaki lapan belas dan perempuan enam belas, sebelum pindaan 2018 menggantikannya, berkuat kuasa 18 Mac 2019 melalui Sel. P.U. 11. Ini kedudukan Selangor sahaja, dan kebanyakan negeri lain masih mengekalkan enam belas tahun bagi pihak perempuan.
Dokumen apa yang perlu dikemukakan oleh seorang janda sebelum berkahwin semula?
Seksyen 14 Enakmen Selangor 2003 menghendaki seorang janda mengemukakan surat perakuan cerai yang sah, atau salinan diperakui catatan penceraiannya, atau perakuan Hakim Syarie bahawa dia memang seorang janda. Bagi seorang balu, surat perakuan kematian suami. Dua syarat bukan isteri orang dan bukan dalam iddah itulah yang paling kerap dibuktikan dengan kertas.
Bolehkah akad dijalankan di masjid selain kariah pihak perempuan?
Boleh, tetapi dengan kebenaran. Seksyen 20(1) Enakmen Selangor 2003 menyatakan tiada perkahwinan boleh diakadnikahkan kecuali dalam kariah masjid tempat pihak perempuan bermastautin, melainkan Pendaftar atau Hakim Syarie membenarkan tempat lain. Jadi tempat akad di Selangor bukan pilihan bebas, ia satu kebenaran yang patut diurus lebih awal.
Sah atau tidak nikah yang tidak didaftarkan?
Jabatan Mufti Pulau Pinang menyatakan perkahwinan yang memenuhi rukun adalah sah dari sudut agama, tetapi tidak sah dari sudut perundangan dan pentadbiran selagi ia tidak disahkan oleh Mahkamah Syariah. Jabatan yang sama menyebut kegagalan mendaftar boleh dikenakan denda atau penjara, dan pengesahan itu memerlukan permohonan isbat nikah di Mahkamah Syariah.
Sumber
Masjid Wilayah Persekutuan, Jabatan Agama Islam Wilayah Persekutuan. "Rukun Nikah / Syarat Dua Orang Saksi / Syarat Bagi Perempuan". Disemak 24 Ogos 2026.
Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan. Irsyad Hukum Siri ke-408, 7 Februari 2020. Disemak 24 Ogos 2026.
Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003, seksyen 8, 9, 12, 13, 14, 19, 20 dan 22. Warta Kerajaan Negeri Selangor, 27 Julai 2003, diterbitkan oleh Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Selangor. Disemak 25 Ogos 2026.
Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) (Pindaan) 2018 [Enakmen A56], seksyen 2 dan 3. Perkenan Diraja 10 Oktober 2018, disiarkan dalam Warta 18 Oktober 2018. Diterbitkan oleh Dewan Negeri Selangor. Disemak 25 Ogos 2026.
Sel. P.U. 11, Penetapan Tarikh Permulaan Kuat Kuasa Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) (Pindaan) 2018. Warta Kerajaan Negeri Selangor, Jil. 72 No. 7, 1 April 2019. Tarikh kuat kuasa 18 Mac 2019. Disemak 25 Ogos 2026.
Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Pulau Pinang) 2004, seksyen 22. Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang. Disemak 24 Ogos 2026.
e-Munakahat, Jabatan Hal Ehwal Agama Islam Pulau Pinang. Peraturan Am, Ujian Saringan HIV, dan Senarai Semak Permohonan Kebenaran Berkahwin (kemas kini Mei 2023). Disemak 24 Ogos 2026.
Jabatan Mufti Pulau Pinang, Sistem eKemusykilan, jawapan 01174. Disemak 24 Ogos 2026.
Setiap negeri ada enakmennya sendiri. Yang dipetik di sini Selangor dan Pulau Pinang. Sahkan dengan Jabatan Agama Islam negeri anda sebelum anda bergantung pada mana-mana angka atau tarikh di atas.
