Wali ialah salah satu daripada lima rukun nikah, dan bukan sesiapa sahaja boleh menjadi wali. Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang menyenaraikan enam syarat: Islam, baligh, berakal, lelaki, adil dan merdeka. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menambah dua lagi. Dan kalau wali yang terdekat masih ada, wali yang lebih jauh tidak boleh mengambil tempatnya.
Syarat wali nikah, mengikut dua jabatan yang menerbitkannya
Dua jabatan kerajaan menerbitkan senarai syarat wali, dan kedua-duanya sedikit berbeza panjangnya. Kami cetak kedua-duanya kerana anda mungkin dirujuk kepada mana-mana satu.
Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang, dalam penerbitan mahkamahnya Bidang Kuasa Wali Dalam Pernikahan, menyenaraikan enam:
Islam
Baligh, sekurang-kurangnya sudah berumur 15 tahun
Berakal. Orang gila, mabuk dan orang yang sangat bodoh tidak sah menjadi wali
Lelaki. Orang perempuan tidak sah menjadi wali
Adil
Merdeka
Jabatan yang sama menambah satu perkara yang jarang disebut: orang buta atau bisu diharuskan menjadi wali, "selagi ia boleh memahami isyarat serta tulisan dan ia memenuhi syarat-syarat sah menjadi wali".
Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, dalam Irsyad Hukum Siri ke-408 bertarikh 7 Februari 2020, menyenaraikan tujuh: "Islam, seorang yang adil, baligh, berakal, tiada penyakit yang mencacatkan fikiran, tidak terhalang dari menguruskan hartanya kerana boros dan bukan dalam keadaan ihram haji atau umrah."
Dua tambahan di situ berbanding senarai Pulau Pinang: tidak boros sehingga hartanya disekat, dan tidak sedang berihram. Yang kedua itu praktikal. Kalau bapa anda sedang mengerjakan umrah pada minggu akad, dia tidak boleh menjadi wali pada minggu itu.
Susunan 21 wali, ikut tertibnya
Ini bahagian yang paling kerap dicari, dan ia bukan senarai pendek. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menerbitkan susunan penuh dalam Irsyad Hukum Siri ke-408, memetik al-Mu'tamad fi al-Fiqh al-Syafi'e jilid 4 halaman 61. Ini senarainya, disalin sepenuhnya:
Bapa Kandung
Datuk Sebelah Bapa Ke Atas
Adik Beradik Lelaki Seibu-sebapa
Adik Beradik Lelaki Sebapa
Anak Saudara Lelaki Seibu-sebapa
Anak Saudara Lelaki Sebapa
Anak Lelaki Kepada Anak Saudara Lelaki Seibu-sebapa
Anak Lelaki Kepada Anak Saudara Lelaki Sebapa
Bapa Saudara Sebelah Bapa Seibu-sebapa
Bapa Saudara Sebelah Bapa Sebapa
Datuk Saudara Sebelah Bapa Seibu-sebapa Dengan Datuknya
Datuk Saudara Sebelah Bapa Sebapa Dengan Datuknya
Moyang Saudara Sebelah Bapa Seibu-sebapa Dengan Moyangnya
Moyang Saudara Sebelah Bapa Sebapa Dengan Moyangnya
Anak Lelaki Bapa Saudara Sebelah Bapa Seibu-sebapa (Sepupu lelaki)
Anak Lelaki Bapa Saudara Sebelah Bapa Sebapa (Sepupu lelaki)
Cucu Lelaki Bapa Saudara Sebelah Bapa Seibu-sebapa
Cucu Lelaki Bapa Saudara Sebelah Bapa Sebapa
Anak Datuk Saudara Sebelah Bapa Seibu-sebapa Dengan Datuknya
Anak Datuk Saudara Sebelah Bapa Sebapa Dengan Datuknya
Wali Hakim
Perhatikan tiga perkara. Semuanya lelaki sebelah bapa. Ibu, adik-beradik perempuan dan keluarga sebelah ibu tiada dalam senarai langsung. Dan wali hakim berada di nombor 21, iaitu paling akhir, bukan pilihan mudah di tengah jalan.
Kenapa dua jabatan menyenaraikan tertib yang berbeza
Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang juga menerbitkan 21 orang, tetapi susunannya tidak sama di bahagian tengah. Senarainya meletakkan bapa saudara sebelah bapa lebih awal, dan di kedudukan 19 dan 20 ia menyenaraikan muktiq, iaitu tuan kepada hamba perempuan yang dibebaskan, dan sekalian asabahnya, sebelum Raja atau Sultan di kedudukan 21.
Kami tidak menghakimi mana satu betul, dan itu bukan kerja halaman ini. Yang boleh kami katakan dengan yakin: kedua-duanya bersetuju pada empat kedudukan pertama, kedua-duanya meletakkan wali hakim atau Raja di penghujung, dan kedua-duanya menegakkan prinsip yang sama, iaitu wali yang lebih dekat mendahului wali yang lebih jauh.
Kalau kes anda jatuh di kedudukan kesembilan ke bawah, jangan kira sendiri daripada senarai di internet. Bawa carta keluarga anda ke Pejabat Agama Islam Daerah dan biarkan Pendaftar yang tentukan.
Kes mahkamah yang membatalkan nikah kerana tertib dilangkau
Tertib ini bukan hiasan. Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang memetik kes Ismail bin Abdul Majid lawan Aris Fadilah dan Insun bt Abdul Majid (1990, Jld. V, II, JH) di Mahkamah Syariah Kuala Kangsar, Perak, di mana Hakim Amran bin Satar memutuskan perkahwinan itu tidak sah.
Faktanya: pengantin perempuan berkahwin pada 6 Mei 1974 di Kampung Kandang Hilir, Kota Lama Kanan, Perak. Bapanya sudah meninggal, jadi saudara lelakinya bertindak sebagai wali. Tetapi datuknya masih hidup dan waras, tinggal di Batu 8, Batu Laut, Kuala Langat, Selangor, dan tidak diberitahu langsung tentang perkahwinan cucunya.
Dua alasan yang diberikan mahkamah, mengikut laporan jabatan itu: saudara lelaki itu tiada bidang kuasa kerana wali yang lebih dekat, iaitu datuk, masih ada; dan akal fikiran datuk itu masih waras, jadi haknya tidak hilang.
Jabatan itu menambah apa yang sepatutnya berlaku: datuk itu boleh mewakilkan, dalam istilahnya wakalah wali, kepada orang lain untuk menikahkan cucunya, kalau dia tidak dapat hadir. Jarak bukan alasan untuk melangkau. Ketidakhadiran ada penyelesaiannya, dan penyelesaian itu bukan wali yang seterusnya.
Bila wali hakim boleh mengambil tempat
Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyenaraikan empat keadaan dalam Irsyad Hukum Siri ke-408, dirujuk daripada al-Fiqh al-Manhaji dan kitab-kitab lain:
Wali enggan. "Jika wali enggan walaupun wali merupakan bapanya sendiri, perkahwinan tersebut diwalikan oleh sultan."
Ketiadaan wali nasab. Apabila tiada wali daripada keturunan, hak perwalian berpindah kepada qadhi.
Wali yang terdekat tidak cukup syarat, dan tiada wali yang lebih jauh.
Wali yang terdekat berada lebih dua marhalah jauhnya, atau sedang berihram haji atau umrah.
Ada syarat balas pada keengganan, dan ia penting: jabatan itu menyatakan wali boleh menghalang kalau lelaki itu tidak sekufu dengannya, memetik Mughni al-Muhtaj jilid 4 halaman 253. Keengganan yang berasas bukan keengganan yang boleh dilangkau.
Apa yang enakmen negeri tambah kepada semua ini
Yang di atas ialah kedudukan mengikut Hukum Syarak. Di Malaysia, ia berjalan seiring dengan enakmen negeri, dan enakmen itulah yang menentukan sama ada perkahwinan anda boleh didaftarkan.
Seksyen 13 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003 menyatakan:
"Sesuatu perkahwinan adalah tidak diakui dan tidak boleh didaftarkan di bawah Enakmen ini melainkan kedua-dua pihak kepada perkahwinan itu telah bersetuju terhadapnya, dan sama ada— (a) wali pihak perempuan telah bersetuju terhadap perkahwinan itu mengikut Hukum Syarak; atau (b) Hakim Syarie yang mempunyai bidang kuasa di tempat di mana pihak perempuan itu bermastautin atau seseorang yang diberi kuasa secara am atau khas bagi maksud itu oleh Hakim Syarie itu telah, selepas penyiasatan wajar di hadapan semua pihak yang berkenaan, memberi persetujuannya terhadap perkahwinan itu diakadnikahkan oleh wali Raja mengikut Hukum Syarak, persetujuan tersebut boleh diberi jika perempuan tiada mempunyai wali dari nasab mengikut Hukum Syarak atau jika wali tidak dapat ditemui atau jika wali enggan memberikan persetujuannya tanpa sebab yang mencukupi."
Baca frasa pertama sekali lagi: kedua-dua pihak kepada perkahwinan itu telah bersetuju. Persetujuan pengantin perempuan tersurat dalam enakmen, bukan tersirat.
Dan perhatikan bahawa jalan keluar apabila wali enggan bukanlah pergi ke negeri lain. Ia satu permohonan kepada Hakim Syarie di tempat pengantin perempuan bermastautin, dengan penyiasatan di hadapan semua pihak. Garis Panduan Bagi Prosedur Pentadbiran Perkahwinan, Penceraian dan Ruju' terbitan Bahagian Keluarga, Sosial dan Komuniti JAKIM menyenaraikan kes "perempuan tidak mempunyai wali nasab atau wali enggan" sebagai kes yang wajib dirujuk kepada Mahkamah oleh Pendaftar, di perkara C.3.3.1.1.
Wali mujbir, dan apa yang sebenarnya berlaku hari ini
Wali mujbir ialah istilah bagi wali yang mempunyai bidang kuasa mengahwinkan anak atau cucu perempuan yang masih dara tanpa meminta izinnya terlebih dahulu. Garis panduan JAKIM di atas mentakrifkannya secara ringkas: "'Wali Mujbir' ertinya bapa atau datuk lelaki sebelah bapa."
Mengikut Mazhab Syafi'e, seperti yang dilaporkan oleh Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang, hanya bapa dan datuk ke atas yang tergolong dalam kategori ini. Saudara lelaki, bapa saudara dan yang lain bukan wali mujbir dan tidak mempunyai bidang kuasa memaksa.
Jabatan yang sama juga melaporkan bahawa bagi perempuan janda, "Wali Mujbir atau wali-wali yang lain tidak boleh mengahwinkan perempuan janda kecuali hendaklah mendapat izin perempuan itu terlebih dahulu."
Kedudukan pentadbiran hari ini lebih mudah dijawab daripada perdebatan fiqhnya: seksyen 13 di atas menghendaki persetujuan kedua-dua pihak sebelum perkahwinan boleh didaftarkan. Kalau anda berdepan situasi ini, ia soalan untuk Pejabat Agama Islam Daerah dan Mahkamah Syariah negeri anda, bukan soalan untuk halaman ini.
Kahwin di luar negara, dan syarat dua marhalah
Perkahwinan yang dilangsungkan di selatan Thailand tanpa wali aqrab ialah soalan yang cukup lazim untuk mendapat fatwanya sendiri.
Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia Kali Ke-52, yang bersidang pada 1 Julai 2002, memutuskan bahawa perkahwinan yang dilakukan oleh jurunikah yang diiktiraf oleh pihak berkuasa bagi pasangan yang berjauhan daripada wali lebih daripada dua marhalah adalah sah menurut Mazhab Syafi'e.
Bagi perkahwinan di luar negara, Muzakarah menetapkan empat syarat, seperti yang dilaporkan oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan:
Pernikahan itu mengikut rukun nikah.
Pernikahan itu melebihi dua marhalah.
Tiada keputusan mahkamah yang menghalang perempuan itu berkahwin atas alasan syarak di tempat dia bermastautin.
Pernikahan itu dilakukan oleh wali hakim yang diiktiraf oleh wilayah negara berkenaan, dan diakadnikahkan di wilayah di mana dia ditauliahkan sebagai wali hakim.
Dua perkara yang tidak dijawab oleh fatwa itu, dan yang perlu anda tahu. Sah tidak bermakna berdaftar. Perkahwinan luar negara masih perlu didaftarkan, dan Garis Panduan JAKIM memperuntukkan prosedurnya di bahagian D.2. Dan jabatan mufti itu sendiri menutup jawapannya begini: "kami menasihatkan kepada setiap pasangan yang ingin berkahwin untuk menghormati dan mendahulukan wali aqrab yang sedia ada".
Soalan lazim
Bolehkah abang menjadi wali kalau bapa masih hidup?
Tidak, selagi bapa masih ada dan cukup syarat. Susunan wali yang diterbitkan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan dalam Irsyad Hukum Siri ke-408 meletakkan bapa kandung di kedudukan pertama dan adik-beradik lelaki di kedudukan ketiga. Dalam kes Ismail bin Abdul Majid lawan Aris Fadilah (1990), Mahkamah Syariah Kuala Kangsar membatalkan perkahwinan atas sebab ini.
Bolehkah ibu menjadi wali nikah?
Tidak. Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang menyenaraikan "lelaki" sebagai salah satu daripada enam syarat sah menjadi wali, dan menyatakan terus bahawa orang perempuan tidak sah menjadi wali. Susunan 21 wali yang diterbitkan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan juga tidak mengandungi seorang pun wali perempuan.
Apa yang perlu dibuat kalau bapa enggan menjadi wali?
Permohonan dibuat kepada Mahkamah Syariah, bukan ke negeri lain. Seksyen 13 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003 membenarkan Hakim Syarie memberi persetujuan supaya perkahwinan diakadnikahkan oleh wali Raja, selepas penyiasatan wajar di hadapan semua pihak, jika wali enggan tanpa sebab yang mencukupi.
Berapa jauh dua marhalah?
Fatwa dan kitab yang dipetik menyebut jarak, bukan kilometer. Al-Muhazzab jilid 2 halaman 429 mentakrifkannya sebagai jarak yang membolehkan solat diqasarkan. Kami tidak menyebut angka kilometer di sini kerana kami tidak menemui satu angka rasmi yang diterbitkan sebagai takrifan undang-undang; tanya Pejabat Agama Islam Daerah anda untuk kes anda sendiri.
Adakah wali perlu hadir sendiri pada hari akad?
Tidak semestinya. Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang menyatakan wali yang tidak dapat hadir boleh mewakilkan kepada orang lain, iaitu wakalah wali. Garis Panduan JAKIM di perkara C.3.7.3 turut menyenaraikan wakil wali dan Pendaftar sendiri sebagai wakil wali antara pihak yang boleh menjalankan akad.
Sumber
Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, Irsyad Hukum Siri ke-408: Hukum Nikah Menggunakan Wali Hakim Walaupun Ada Wali Nasab. Diterbitkan 7 Februari 2020. Memetik al-Mu'tamad fi al-Fiqh al-Syafi'e 4/61, al-Fiqh al-Manhaji 4/62 dan 4/63-70, al-Muhazzab 2/429, Minhaj al-Talibin halaman 207, Mughni al-Muhtaj 4/253, al-Majmu' Syarh al-Muhazzab 16/162. Disemak 2 September 2026.
Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Pulau Pinang, penerbitan mahkamah Bidang Kuasa Wali Dalam Pernikahan. Halaman ini tidak memaparkan tarikh penerbitan. Disemak 2 September 2026.
Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003, seksyen 13. Teks daripada portal enakmen Dewan Negeri Selangor. Disemak 2 September 2026.
Bahagian Keluarga, Sosial dan Komuniti, Jabatan Kemajuan Islam Malaysia, Garis Panduan Bagi Prosedur Pentadbiran Perkahwinan Penceraian dan Ruju', perkara B, C.3.3.1.1, C.3.7.3 dan D.2. Disemak 2 September 2026. Fail PDF ini tidak mencetak tarikh terbitan pada mukanya; metadata fail menunjukkan 8 Mei 2012. Ia masih disebut sebagai berkuat kuasa dalam Garis Panduan Pelaksanaan Kursus Praperkahwinan Islam terbitan JAKIM, Cetakan Pertama 2024, yang memetik Perkara C dokumen ini.
Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia Kali Ke-52, 1 Julai 2002, sebagaimana dilaporkan dalam Irsyad Hukum Siri ke-408. Disemak 2 September 2026.
Halaman ini melaporkan apa yang diterbitkan oleh jabatan-jabatan yang dinamakan di atas. Ia bukan fatwa dan bukan nasihat guaman. Untuk kes anda sendiri, rujuk Pejabat Agama Islam Daerah atau Mahkamah Syariah negeri anda.
Untuk lima rukun nikah dan tempat wali di dalamnya, lihat rukun nikah. Untuk syarat penuh setiap pihak, lihat syarat sah nikah. Untuk lafaz yang disebut oleh wali pada hari akad, lihat lafaz akad nikah.
