Maksud mas kahwin, atau mahar, ialah bayaran yang wajib dibayar oleh suami kepada isteri pada masa akad nikah. Takrif itu datang daripada seksyen 2 enakmen undang-undang keluarga Islam negeri, dan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan mahar itu hak mutlak isteri.
Mahar ialah istilah Arab yang merujuk perkara yang sama. Ia bukan hantaran, dan bukan duit hantaran.
Enakmen ialah undang-undang yang diluluskan oleh dewan undangan negeri. Seksyen 2 Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Pulau Pinang) 2004 menyebutnya begitu:
"pembayaran kahwin yang wajib dibayar di bawah Hukum Syarak oleh suami kepada isteri pada masa perkahwinan diakadnikahkan"
Hukum Syarak di sini bermaksud hukum Islam yang menjadi rujukan undang-undang keluarga Islam.
Takrif yang sama, perkataan demi perkataan, ada dalam enakmen Melaka 2002, Kedah 2008 dan Terengganu 2017. Enakmen Sabah 2004 membawa takrif yang sama dalam teks bahasa Inggerisnya.
Tiga istilah ini kerap bertukar tempat dalam perbualan keluarga. Ini bezanya.
Mas kahwin | Hantaran | Duit hantaran | |
|---|---|---|---|
Wajib atau adat | Wajib | Adat | Adat |
Diberi kepada siapa | Isteri | Keluarga pengantin | Keluarga pengantin perempuan |
Siapa yang memilikinya | Isteri sepenuhnya | Penerima dulang | Keluarga penerima |
Siapa menetapkan jumlah | Kadar minimum ditetapkan pihak berkuasa agama negeri | Persetujuan dua keluarga | Persetujuan dua keluarga |
Sumber baris "wajib": Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Pulau Pinang) 2004, seksyen 2, dan Jabatan Mufti Pulau Pinang. Kadar minimum ditetapkan oleh pihak berkuasa agama negeri masing-masing, dan tidak semua negeri menetapkan satu.
Borang rasmi yang dijadualkan dalam enakmen Melaka 2002 merekodkan mas kahwin, hantaran dan pemberian lain sebagai tiga medan berasingan. Satu borang Melaka melabelkannya "Belanja hantaran". Disemak pada Ogos 2026.
Perbezaan ketiga-tiganya dihuraikan penuh dalam hantaran dan mas kahwin.
Kenapa mas kahwin wajib, dan siapa pemiliknya?
Lima enakmen negeri yang disemak menyebutnya wajib, dan pemiliknya ialah isteri.
Jabatan Mufti Pulau Pinang menyatakan mas kahwin ialah pemberian yang wajib diberikan kepada isteri apabila akad nikah sudah termeterai.
Pemilikan itu dinyatakan dengan tegas dalam Irsyad Hukum Ke-198, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan, bertarikh 30 Mei 2017: "Mahar pernikahan adalah hak mutlak isteri", bukan hak wali atau keluarganya.
Bolehkah keluarga pengantin perempuan mengambilnya? Tidak. Hak itu milik isteri sepenuhnya.
Jawapan yang sama menyentuh soal suami menggunakan mahar isteri, dan ia ada dua bahagian.
"Haram hukumnya bagi suami memakan/menggunakan/mengambil manfaat daripada mahar isteri jika tanpa kerelaan dan kebenaran isteri." Sebaliknya, "Harus hukumnya... jika dengan kerelaan dan kebenaran isteri", iaitu dibenarkan apabila isteri sendiri merelakannya.
Apakah fungsi mas kahwin?
Ia lambang penghargaan, dan sumber rasmi menyebutnya begitu.
Dalam Al-Kafi #1395 bertarikh 13 Oktober 2019, Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyimpulkan bahawa "penetapan mas kahwin mempunyai pelbagai hikmah yang tersendiri". Antaranya "bagi menzahirkan kemuliaan kaum wanita" dan "sebagai tanda kesungguhan lelaki dalam membina hubungan dengan seseorang wanita".
Jabatan itu memetik kitab Fatawa Mu'asirah karya Syeikh Yusuf al-Qaradhawi bagi kenyataan tersebut.
Beza mas kahwin, hantaran dan duit hantaran
Hantaran ialah barang yang bertukar antara dua keluarga mengikut adat. Duit hantaran, juga disebut wang hantaran dalam dokumen rasmi, ialah wang yang diberikan pihak lelaki kepada keluarga pengantin perempuan berdasarkan persetujuan.
Warta Kerajaan Negeri Perak, Pk. P.U. 30, menyusun medannya sama. Medan hantaran duduk terus di bawah medan mas kahwin, diikuti medan pemberian lain.
Fatwa Selangor yang diwartakan pada 4 Februari 2010 menyebut: "Sekiranya terdapat wang hantaran daripada pihak lelaki, ianya dikira sebagai Maskahwin." Ketetapan itu milik Selangor sahaja, dan tidak boleh dipindahkan ke negeri lain.
Perlukah mas kahwin dalam bentuk wang?
Tidak semestinya. Ia boleh berupa barang, asalkan barang itu boleh dinilai dengan wang.
Takrif dalam enakmen Pulau Pinang 2004 menerima mas kahwin "berupa sesuatu yang menurut Hukum Syarak, dapat dinilai dengan wang".
Pejabat agama pula lebih suka angka yang jelas, atas sebab pentadbiran. Halaman Jabatan Hal Ehwal Agama Islam Perlis (JAIPS) bertarikh 23 April 2019 menyatakannya begitu:
"tidak menggalakkan mahar yang tidak dapat diletakkan harga secara jelas seperti mengajar surah al-Fatihah atau surah al-Ikhlas oleh pengantin lelaki kepada pengantin perempuan"
Sumber: JAIPS, "Tatacara Perkahwinan Umat Islam di Negeri Perlis", perenggan 5.2
Apa beza mas kahwin tunai dan mas kahwin hutang?
Tunai bermaksud diserahkan pada hari akad. Hutang bermaksud dijanjikan dan dijelaskan kemudian.
Kedua-duanya diiktiraf dalam takrif yang sama. Enakmen menerima mas kahwin "berupa wang yang sebenarnya dibayar atau diakui sebagai hutang dengan atau tanpa cagaran".
Borang rasmi negeri pun sudah menyediakan ruang untuk pilihan itu. Kaedah-Kaedah Undang-Undang Keluarga Islam (Borang dan Fi) 2013 disiarkan dalam Warta Kerajaan Negeri Perak, Pk. P.U. 30, bertarikh 1 Jun 2013.
Borang 7 di bawah kaedah-kaedah itu, iaitu permohonan mendaftarkan perkahwinan luar negeri dan perkahwinan sukarela, membawa medan "Mas Kahwin :…………………………………… Tunai / Hutang".
Borang permohonan perceraian dan pembubaran nikah turut meminta mas kahwin dinyatakan sebagai tunai atau hutang, berserta jumlahnya.
Bila mas kahwin diserahkan?
Ia biasanya diserahkan pada majlis akad.
Seksyen 21(1) enakmen Pulau Pinang 2004 menyebut mas kahwin "hendaklah biasanya dibayar" oleh pihak lelaki atau wakilnya, kepada pihak perempuan atau wakilnya. Perkataan "biasanya" ialah perkataan enakmen itu sendiri.
Seksyen itu juga menyebut penyerahan berlaku di hadapan orang yang mengakadnikahkan perkahwinan itu, dan sekurang-kurangnya dua orang saksi lain.
Jika mas kahwin tidak dijelaskan?
Bahagian yang belum dijelaskan direkodkan sebagai hutang oleh Pendaftar, mengikut seksyen 21(2) enakmen Pulau Pinang 2004. Pendaftar merekodkan bahagian itu, tarikh yang dijanjikan untuk penjelasan, dan butiran apa-apa cagaran.
Seksyen 59 enakmen yang sama pula bercakap tentang keadaan lain, iaitu apabila perkahwinan dibubarkan. Ia menyebut tiada apa-apa dalam enakmen itu boleh menyentuh hak isteri terhadap mas kahwin dan pemberiannya pada waktu itu. Seksyen itu tidak menyentuh tunggakan dalam perkahwinan yang masih berjalan.
Pejabat Agama Islam Daerah (PAID) merekodkan mas kahwin, tetapi ia bukan tempat untuk menuntutnya. Tuntutan antara suami isteri didengar di Mahkamah Syariah.
Di Pulau Pinang, bidang kuasa itu datang daripada seksyen 61(3)(b) Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Pulau Pinang) 2004. Seksyen itu meletakkan perkara yang berkaitan dengan perhubungan antara suami isteri, dan tuntutan harta yang berbangkit daripadanya, di bawah Mahkamah Tinggi Syariah. Enakmen itu tidak menyebut "mas kahwin" secara khusus.
Setiap negeri mempunyai enakmen pentadbirannya sendiri, jadi rujuk Mahkamah Syariah di negeri perkahwinan itu didaftarkan.
Bagaimana jika keluarga anda buat cara berbeza?
Mulakan dengan apa yang tetap, kerana bahagian itu tidak boleh dirundingkan.
Yang tetap: mas kahwin wajib dan ia milik isteri. Yang berbeza mengikut keluarga, adat dan negeri ialah hantaran dan duit hantaran, dan kedua-duanya bukan mas kahwin.
Rundingkan dua perkara itu secara berasingan, dan tetapkan mas kahwin dahulu sebelum membincangkan hantaran.
Kadar minimum pula ditetapkan oleh setiap negeri sendiri, jadi baris yang anda rujuk ialah negeri tempat perkahwinan didaftarkan. Kadar itu ialah lantai, bukan jumlah yang perlu dibayar. Senarai penuh setiap negeri, berserta pihak berkuasa dan tarikhnya, ada dalam mas kahwin ikut negeri.
Jika keluarga anda ingin meletakkan jumlah lebih tinggi daripada lantai itu, bacaan seterusnya ialah mas kahwin melebihi kadar minimum.
